ไขวิบากพระญาเวสสันตระ
จากหนังสือสือที่ระนึก งานกะทำบุญอายุวัฒนมังคละ ๖ รอบ ๗๒ ปี ๕๒ วัสสา พระครูอินทญาณรังสี เจ้าอาวาสวัดพุทธนิมิตร ตำบลสบเตียะ อำเภอจอมทอง จังหวัดเชียงใหม่ วันที่ ๒๗ ตุลาคม ๒๕๕๔ ส้างถวายเปนอาจาริยบูชาโดย มหาวีริโยภิกขุ วัดพระธาตุเจ้าศรีจอมทองวรวิหาร
ต้นฉบับ
ไขวิบากพระญาเวสสันตระ ฉบับวัดข่วงสิงห์ จากไมโครฟิล์มของสถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ รหัสไมโครฟิล์ม ที่ ๗๘๐๑๙๐๑๐ ๓๕ ๐๓๗ จารเมื่อจุลสักราชได้ ๑๒๓๖ ตัว มี ๑๙ หน้าลาน
และเพิ่มเติมบางส่วนจากใบลานเรื่อง โวหารมหาวิบากพระยาเวสันตระ ฉบับวัดสันริมปิง ที่จารเมื่อ จุลสักราช ๑๒๖๗ มีทั้งหมด ๑๗ หน้าลาน
สารที่สื่อในธรรมบทนี้ แม้ว่าในตอนท้ายของเรื่องจะกล่าวว่า “ปุคคละยิงชายทังหลายจักปราถนาเอาสุข ๓ ประการอันมีในเมืองฟ้า และเมืองฅน มีมหานิพพานเปนที่แล้ว จุ่งจักชวนกันรักสาสีลฟังธัมม์ เมตตา ภาวนา ไพตามธัมมเทสนาสัพพัญญูพระพุทธเจ้า ด้วยครพอยำแยง เอากันสอนใจ ค็หากจักได้เถิงสุข ๓ ประการ มีนิพพานเปนยอดบ่อย่าชะแล” นั่นหมายถึงให้ผู้ฟังธรรมเรื่องนี้ให้หมั่นทำบุญรักษาศีล ภาวนา แล้วจักได้ถึงสุข ๓ ประการ อันได้แก่ สุขในเมืองคน ที่เราอาศัยอยู่นี้ แล้วเมื่อจุติตายไปจากภาวะนี้แล้ว ก็จะได้ไปเสวยสุขในสวรรค์ และยิ่งไปกว่านั้นคือ เข้าสู่นิพพาน อันเป็นจุดมุ่งหมายในพระพุทธศาสนา
ธรรมเรื่องนี้แสดงให้เห็นถึงกรรมวิบากอันได้กระทำมาแต่ชาติภพหนหลัง ทำให้ภพชาตินี้ประสพเหตุการณ์ต่างๆ ล้วนแล้วมีที่มาที่ไปทั้งนั้น ไม่ว่าบุญหรือบาป ในตอนหนึ่งของธรรมเรื่องนี้ กล่าวว่า “ปุคคละยิงชายทังหลายเกิดมาในโลกนี้ กะทำบาปแลบุญคุณและโทษเทียมกัน” นั่นหมายถึง บุญก็ส่วนบุญ บาปก็ส่วนบาป ไม่สามารถหักลบกลบหนี้ หรือการแก้กรรม ใดๆ ได้เลย
เมื่อทำปาปมา บาปนั้นก็มาตอบสนอง
เมื่อทำบุญมา บุญนั้นก็มาตอบสนอง
ทั้งบุญและบาป ไม่เคยเกี่ยงในการสนองตอบแทนเลย บางครั้งบาปมากกว่า บาปก็มาสนอง และในการสนองของบาปนั้น บุญที่เคยทำไว้ก็มาเกื้อหนุนไปพร้อมกัน
บุญและบาป ไม่เคยละเลยหน้าที่แห่งตนแม้แต่สักภาวะชาติเดียว
ฉะนั้น แม้แต่พระเวสสันตระ นางราชมทรี เจ้าชาลีสรียุวราชกุมาร และนางกัญหาธิดา ก็ล้วนแต่อยู่ในวัฏฏะสงสารแห่งบุญและบาปนี้ ดังในธรรม “ไขวิบากพระญาเวสสันตระ” นี้แล
ฉบับปริวรรต โดย สลุงเงิน
นโม ตสฺสตฺถุฯ ชาตทิวเสเยจปนฺนสฺส เอโก อกาสจาริณี กาเร กรุณา อภิมคฺคํ สมตฺตํ สพฺพเสตํ หตฺถิโวตกํอเนตฺวา อคํหตฺถิชาเน ถเปตฺวา ปกามิ ตสฺส มหาสตสฺส ปจฺจยํ กตฺวา อุวนฺนตา ปจฺจโยเทฺวป อิมํ กริํสุ
ดูรา สปุริสสทังหลาย จุ่งจักตั้งยังโสตาปราสาทหูดาฟัง ยังอัตถะแห่งธัมมเทสนาอันไขด้วยกัมม์วิบากผละแห่งพระญาเวสสันตระ แลนางมทรี เจ้าชาลีสรียุวราชกุมมาร แลนางกัณหาธิดา ตามดั่งอันมาในมหาติกาหลวงพุ้นมา ปุคคละผู้มีประหญาเพิงรู้ดั่งนี้เทิอะ
<วิบากแห่งช้างประไจยนาเคนทร์>
ชาตาทิวเส เยว ในวันอันพระญาเวสสันตระออกมาจากท้องแม่นั้นสิ่งเดียว ยังมีแม่ช้างตัวปราเสิฏมีวัณณะติจระเดินไพในอากาศ ด้วยอนุภาพแห่งตน ค็นำเอายังลูกช้างตัว ๑ อันขาวทังมวล อันโลกหากสมุตติว่า เปนช้างมังคละ ตัวปราเสิฏมาตั้งไว้แล้ว ค็หนีไพหั้นแล มนุสฺสา อันว่า ฅนทังหลาย ค็มาใส่ชื่อช้างตัวนั้น ประไจยนาเคนท์ เหตุช้างตัวนั้น เกิดมาเปนประไจยค้ำชูมหาสัตเจ้าแล โกจิปุคฺคโล อันว่า บุคคลผู้ใดผู้ ๑ และกล่าวโจทนาว่าดั่งนี้ อันว่าช้างตัวนั้นได้เกิดเปนช้างมังคละพระญาเวสสันตระสันนั้น ด้วยกุสลกัมม์วิบากเยื่องใดนั้นชาว่าอั้น
ปุคคละผู้จักแก้เพิงว่าสันนี้ ด้วยแท้แล ในเมื่อปุพพชาติก่อนวันนั้น โพธิสัตเจ้าแห่งเราเกิดเปนมหาเสฏฐีผู้ ๑ ประกอบไพด้วยเข้าของมากนัก เทียรย่อมสละหื้อเข้าของเปนทานและเพื่ออินดูกรุณณาในฅนทังหลายทุกเมื่อหั้นแล ตทา ในกาละเมื่อนั้น ยังมีชายทุกข์ไร้เข็นใจผู้ ๑ จักใคร่ไพค้าขายดั่งอั้น ค็มากู้เอาเงินมหาเสฏฐีผู้ ๑ ประหมานร้อย ๑[1] ไพเปนทืน ว่ากินเมินนานแล้ว จิ่งจักแทนเสฏฐีผู้นั้น พ้อยหวิดเสียร้อยนั้น[2]ซีก ๑ มักว่าลืมเสียหั้นและ คันว่าชายทุกขตะผู้นั้น ค็ถูกหนี้ท่าน คันจุติตาย ลวดได้มาเกิดเปนช้างแห่งเสฏฐีโพธิสัตเจ้าหลายชาติ จักอาจนับบ่ได้เสียแล
ในเมื่อโพธิสัตเจ้า เกิดมาเปนพระญาเวสสันตระนี้ แม่ช้างลวดนำมาตั้งไว้แล้ว ลวดหนีไพหั้นแล ในชาตินั้น ลวดได้เปนช้างมังคละ มาเปนช้างแก้วประไจยนาเคนท์ ค้ำชูมหาสัตเจ้าหั้นแล บ่เท่าแต่นั้น ค็ยังได้เกิดมาเปนมล้าแก้วกัณฐัก นำเอาเจ้าแห่งตนออกไพบวชวันนั้น ค็เหตุลืมเสียเงินซีกนั้นแล คันว่าตายจากมล้าแก้วโปราชะแล้ว ค็ได้เอาตนเมือเกิดชั้นฟ้าตุสิดา ส่วนเทวโลกปรากฏได้ชื่อ กัฏฐเทวบุตร ค็มีแล
ยสฺสมา เหตุฉันใด อิติตสฺมา เหตุดั่งอั้นปุคคละยิงชายทังหลาย เกิดมาในโลกนี้ บ่ควรลักเอาเข้าของแห่งท่าน แม่นว่ามาตรากล้ำ ๑ ค็บ่ควรแท้แล
<วิบากที่พระเวสสันดรทานช้างเผือกแล้วชาวเมืองขับหนี>
ประการ ๑ ปางเมื่อเปนพระญาเวสสันตระ ได้หื้อช้างเผือกแก้วเปนทาน ชาวเมืองว่าร้ายบ่ดี พร้อมกันส่อแก่พระญาสัญไชยตนพ่อแล้วขับท่านหนีว่าสันนั้น ด้วยเหตุการสันใดนั้นชา
เพิงรู้ดั่งนี้เทิอะ อตีเต กาเล ในกาลอันข้ามล่วงพ้นไพเสี้ยงจิรกาลนานนักแล พระปรัมมโพธิสัตเจ้า ได้มาเกิดเปนพระญาตน ๑ ปรากฏได้ชื่อว่า ชุมพูวติราช ประกอบไพด้วยอันหื้อทานว่าสันนั้น ด้วยเหตุริทธิอานุภาพมากนัก เจ้าค็ห้างยังจตุรถเสนา ๑ จำพวก ไพสู่ยุทธกัมม์กับด้วยท้าวพระญาทังหลาย อันอยู่ในประเทสสราชบ้านน้อยเมืองใหย่แล ส่วนอันว่าท่านพระญาทังหลายฝูงนั้นบ่อาจสามาตถะรบกับด้วยมหาสัตเจ้า ต่างฅนค็ต่างเอาลูกแลเมียแห่งตนไพลี้อยู่ในสระห้วยเลิก็ ดงใหย่แก่ปล่าไม้เถื่อนถ้ำคูหาค็มีแล เมื่อพายลูนมหาสัตเจ้า ไพร้องเรียกเอายังท้าวพระญาทังหลายฝูงนั้น เข้ามาสู่ราชสถานแห่งตน ปลงยังเมตตากรุณณาในท้าวพระญาทังหลายฝูงนั้น บ่สู้บ่มักอยู่ที่นั้นค็บ่กะทำร้ายหิงสาสักอันแล ท้าวพระญาทังหลายฝูงนั้น ชุตนชุฅนไถ่เมืองมัน ค็ส่งหื้อเมืองดั่งเก่าหั้นแล
ด้วยกัมม์วิบากเท่านั้น เทวตา อันว่าเทวดาทังหลาย ค็มาบันดลเข้าหัวใจแห่งฅนทังหลาย ได้ขับพระญาเวสสันตระ หื้อหนีไพอยู่ท้องเขาวงกฏ ด้วยหนทางอันพอผู้เดียวเทียวไพนั้นแล เมื่อพายลูนพระญาตนพ่อไพเถิง จิ่งราทธนามาเสวิยเมืองดั่งเก่านั้น ด้วยเตชะผละบุญอันเจ้าได้เรียกร้องยังท้าวพระญาแลชาวบ้านชาวเมืองทังหลายเมือสู่บ้านสู่เมือง เสวิยสัมปัตติดั่งเก่านั้นแล
<เหตุใดนางราชมทรีถึงไปเก็บลูกไม้ยังที่ไกล>
ประการ ๑ นางราชมทรี ไพแสวงหาหัวมันแลลูกไม้ มาเลี้ยงขัตติยะท้าวทัง ๓ พ่อลูก แต่ที่ไกล ดังฤๅแลบ่ไพที่นั้นชา ที่ใกล้ค็ยังมีมากนักแล เหตุใดชาว่าอั้น พ้อยบ่เอานั้นชาแท้แล
ในปุพพกัมม์ชาติก่อนวันนั้น นางได้เกิดในกระกูลพราหมณคหบดีผู้ ๑ ประกอบไพด้วยเข้าของอันมากนัก มีรูปโฉมโนมพรัณวัณณะงามยิ่งนัก ส่วนว่าพราหมณ์ผู้พ่อนั้น ค็มาแต่งแปลงปราสาทหลัง ๑ มีพื้นได้ ๗ ชั้น หื้อนางอยู่หั้นแล ปางนั้นโพธิสัตเจ้าแห่งเรา ได้เกิดมาในกระกูลอัน ๑ เจ้าค็ออกบวชเปนรสี อยู่ในปล่าไม้หิมพานต์พุ้นแล เทียรย่อมประกอบไพด้วยฌานแลอภิญญาณ ๒ ประการ ยังมีกาลฅาบ ๑ เจ้ารสีตนนั้น ค็มีใจมักใคร่ส้างสมพารแถม ลวดจระเดินมาในเวียงที่นั้น ค็ได้หันนางกุมารีผู้นั้น ยามเมื่อเหล้นในสวนอุญาณนั้นดั่งอั้น ด้วยกัมม์วิบากอันพลัดเสียกันนั้น คันได้หันค็ลวดบังเกิดมีฅวามยินดี มีฅวามสิเนหารักกับด้วยกันมากนักหั้นแล คันว่านางฅืนเมือสู่ปราสาทแห่งตน หันเจ้ารสีค็เมือเถิงปราสาทแห่งตนค็มีหั้นแล มนุสฺสา อันว่าฅนทังหลายหันแล้ว ค็จาเซิ่งกันไพมาหั้น อันติเตียนยังเจ้ารสีดั่งอั้นค็มีแล กัมม์วิบากหากชี้หื้อเปนสันนั้นแล
ส่วนเจ้ารสี ค็ปากต้านเจียนจากับด้วยกันด้วยปิยกถา อันควรเซิ่งกันไพมาหั้นแล ลูนแต่นั้น เจ้ารสีค็ลงไพจากปราสาท และเจ้าไพสู่อาราม อันเปนที่อยู่แห่งตนหั้นแล
ตโต ปถาย ตั้งแรกกาละนั้นไพพายหน้า ส่วนรสีค็เทียรย่อมไพแสวงหามุลลหัวมันลูกไม้ แต่ปล่าไม้หิมพานต์มาหานางทุกเมื่อ แล้วค็เทสนาธัมม์หื้อแก่นางด้วยสภาวะอันชอบธัมม์ค็มีแล คันว่าเจ้าลงไพสู่อารามแห่งตนแล้ว ค็เทสนาธัมม์แก่ปัณณสัตทังหลาย ในอุโปสถสีลค็มีแล
คันว่าตายจากอตภาวะนั้น ขาเจ้าทัง ๒ ค็ได้เอาตนเมือเกิดในชั้นฟ้าสวัรคเทวโลก คันว่าตายจากสวัรคเทวโลก ค็ได้มาเกิดในมนุสสโลกเมืองฅนแล เทียรย่อมไพมาหลายชาติอันมากนัก ตราบต่อเท่าเถิงกาละเมื่อได้มาเกิดเปนพระญาเวสสันตระนี้ ลวดได้อดทุกข์ยากกับด้วยกัน ในห้องท้องเขาวงกฏแล นางราชมทรีลวดได้ไพแสวงหาหัวมันแลลูกไม้มาเลี้ยงดูกรุณณานางแต่ก่อนนั้นค็มีสันนี้แล
<วิบากแห่งนางราชมทรีถูกพระญาเวสสันตระว่าไปเหล้นชู้ แล้วร้องไห้จนสลบ>
ประการ ๑ โพธิสัตเจ้า หื้อลูกรักทัง ๒ เปนทานแก่ชูชกะพราหมณ์วันนั้น นางราชมทรีไพปล่าไม้มารอดแล้ว ถามหาลูกแก้วลูกรักทัง ๒ เซิ่งมหาสัตเจ้าพ้อยบ่กล่าวแก่นางว่าหื้อเปนทานสักอัน เท่าว่านางไพเหล้นชู้จากคูพี่ในปล่าหิมพานต์อันมีทิพยาธอรวเนจอร แลพรานปล่า รสีล่าในดงมีมากนักแล ตัวอันว่ามึงนางไพปล่าแล้วแต่เช้า มึงพ้อยเข้ามาสู่สาลายามฅ่ำ ด้วยรัสสมีพระจันท์ แลแส้งมากล่าวยังโทษแก่คูพี่อันไร้ยากจากสมบัตินี้สิ่งเดียวแล สา มที อันว่านางมทรี ตนนั้นได้ยินคำอันมหาสัตเจ้าหากกล่าวสันนั้น ค็บ่อาจจักทรงตนอยู่ได้ ค็เลิกแดนทัง ๒ แล้วร้องไห้ด้วยโสกะปิโยคะทุกข์แล้ว ค็สยบท่าวตายลืมฅิง ในที่ใกล้ตนพระญาเวสสันตระหั้นแลนา
อถ ในกาละเมื่อนั้น พระญาเวสสันตระค็มีตนอันสั่นระสายด้วยญาณะ อันแขวดด้วยกฎหมายว่าดั่งนี้
นางราชมทรีนี้ตายแท้ชะแลว่าอั้น แล้วค็นำเอาต้นคันทีมาหดหล่อตนนางพระญา หื้อมีสติสรมฅืนมา แล้วจิ่งกล่าวแก่นางมทรีว่า กุมมารน้อยทัง ๒ พี่น้อง พี่ค็ได้หื้อเปนทานแก่พราหมณ์ผู้ ๑ แล้วแต่วันวาแล้วว่าอั้นสันนั้น ค็ติดด้วยวิบากแต่ปุพพชาติก่อน นางมทรีได้ประหมาทผัวแห่งตน ปางเมื่อได้เกิดเปนพระญาปลาดุกเผือกตัว ๑ วันนั้นแล ในชาติก่อนนั้น นางราชมทรีค็ได้เกิดมาเปนปลาดุกแม่ตัว ๑ ค็เลี้ยงอไภยชีวิตแห่งตนในระแวกฝั่งน้ำที่ ๑ ค็ลวดบังเกิดได้ยังลูกทัง ๒ ตัวแล
เอกทิวสํ ยังมีในวัน ๑ โพธิสัตเจ้าคือว่าพระญาปลาดุกเผือกตัวนั้น ค็ไพจระเดินหาอาหารเพื่อจักมาเลี้ยงลูกแลเมียแห่งตนชุวันนั้น ค็ลวดได้ถูกแหรแห่งพรานปลาผู้นั้นแล ส่วนว่าพรานปลาผู้นั้นได้แล้วยังปลาดุกตัวนั้น ค็สละไว้ด้วยว่าคูจักไว้กินเมื่อพายลูนชะแลว่าอั้นแล้ว ค็จระเดินไพแสวงหายังปลาตัวอื่นเล่าหั้นแล ยามนั้น โพธิสัตเจ้าค็ร่ำเพิงคระนิงใจว่าดังนี้ ควรพิจจารณาหื้อพ้นมือพรานผู้นี้เทิอะว่าอั้นแล้ว ค็มาร่ำเพิงดูยังอธิฏฐานปารมีธัมม์แห่งตน เปนที่จั้งที่เพิ่งแลนา
ตสฺมิํ ขเณ ในขณะยามนั้น หรินปัณฑุกัมพลสีบาทอันเปนที่นั่งแห่งอินทาธิราช ค็ส่ำแดงอาการอันรัอนคะด้างแขงหั้นแล อินทาธิราชคันว่ารู้เหตุอันนั้นแล้ว ด้วยทิพพจักขุญาณแห่งตนแล้ว ค็เอาเพสเปนดั่งพรานผู้ ๑ ลงมาสู่ข้างฝั่งน้ำที่นั้นแล้ว ค็กล่าวเซิ่งพรานปลาผู้นั้นว่า ด้วยอุบายหลายประการต่างๆ ว่าดั่งนี้
อันว่าปลาดุกเผือกตัวนี้วิเสสนักเปนพระญาแก่ปลาทังหลายแท้ด่าย ปุคคละยิงชายผู้ใดค็บ่ควรจักเอากินแล คันว่าผู้ใดได้ข้าได้กินปลาดุกเผือกตัวนี้แท้ดั่งอั้น ค็จักฉิบหายแต่ชาตนี้ชาตหน้าแท้บ่อย่าชะแล เท่าควรปล่อยดังเก่าสิ่งเดียวแลว่าอั้น แก่พรานปลาผู้นั้นได้ยินยังคำพรานผู้นั้น ค็ยินกลัวมากนัก ค็ลวดปล่อยปลาดุกเผือกตัวนั้นไพในแม่น้ำที่นั้นดั่งเก่าหั้นแล คันว่าปลาดุกเผือกตัวนั้นพ้นจากพรานปลาผู้นั้นแล้ว ค็มารอดที่อยู่แห่งตนหั้นแล ยามนั้น ค็เปนกาละอันฅ่ำตาวันเอยน ปลาตัวเปนเมียนั้น ค็ลวดมีคำเคียดมาหิงสาด่ายังปลาดุกตัวเปนผัวว่าดั่งนี้ พระญาปลาตัวนี้ ไพแต่เช้าคองค็มาสันนี้ รอยว่าไพเหล้นชู้กับแม่ปลาดุกหนุ่มทังหลายชะแลว่าอั้น แล้วค็เอาลูกทัง ๒ ไพซ่อนไว้ในเถื่อนถ้ำที่ ๑ หั้นแล โพธิสัตเจ้าคือว่าพระญาปลาดุกเผือกตัวนั้น มารอดแล้วค็ปากต้านเจียนจากับด้วยแม่ปลาดุกตัวนั้น ค็บ่ปากจากับด้วยพ่อปลาตัวเปนผัวสักคำหั้นแล โพธิสัตเจ้าค็ถามหาลูกทัง ๒ ด้วยคำว่า ลูกแห่งราไพที่ใดนั้นชา แม่นมาถามค็กล่าวว่า ดูราพระญาท่านไพแต่เช้า พี่ค็บ่สูมาท่านพ้อยจักคึดต่อลูกแลเมียค็บ่มี เท่าไพสนุกเหล้นชู้กับด้วยแม่ปลาหนุ่มทังหลายลวดลืมมาชะแล
มหาราช อันว่าพระญาปลาบ่หันลูกรักทัง ๒ แต่ที่ใด ค็เยียะเคริงใจมากนัก ค็ลวดสยบลืมฅิงไพในซ่องหน้าแห่งแม่ปลาตัวเปนเมียหั้นแล เมื่อนั้น ได้สติสรมดีแล้ว จิ่งจักลุกมาถามหาลูกรักทัง ๒ เล่าหั้นแล
ค็ติดด้วยกัมม์วิบากเยื่องนั้น พระญาเวสสันตระจิ่งจักกล่าวเซิ่งนางราชมทรีเหล้นชู้จากผัวท่าเพื่ออั้นหั้นแล
((นิทานเรื่องแมงพู่ฅำ))
บ่เท่าแต่นั้น ชาติอันนั้นสิ่งเดียว ในกาละเมื่อก่อน ปางเมื่อพระญาเวสสันตระได้เกิดเปนแมงพู่ฅำตัว ๑ วันนั้น นางมทรีค็ได้เกิดเปนปาทปริจากแห่งโพธิสัตเจ้าหั้นแล บ่นานเท่าใดค็บังเกิดได้ลูก ๖ (๒?) ตัวหั้นแล โพธิสัตเจ้าคือว่าแมงพู่ฅำตัวนั้น ค็ไพแสวงหาอาหารมาเลี้ยงลูกแลเมียแห่งตน ในกาละนั้น ยามรุ่งเช้า เจ้าก็ไพด้วยสระห้วยสระดอกบัวอัน ๑ หั้นแล ในยามนั้น กาบดอกบัวค็ไขบานงามมากนัก ค็บินลงไพเอาละอองไกสอรดอกบัวอันนั้น ตราบต่อเท้าสายพระอาทิตย์ขี้นมาส่องแจ้งดั่งอั้น ยามนั้นกาบดอกบัวค็ลวดหับติดเข้าในท้องดอกบัวที่นั้น หาทางออกบ่ได้ ตราบต่อเท้าตาวันตกต่ำยามเอยน จิ่งจักออกมาหั้นแล นางผู้เปนเมียคองหามาค็บ่มาแลนา
นางลวดใส่ใจว่า ผัวคูผู้นี้ไพเหล้นกับด้วยสาวหนุ่มทังหลายเพิงมีชะแลว่าอั้น ลวดเอาลูกน้อยทัง ๒ ซ่อนไว้ในที่ไกลหั้นแล โพธิสัตเจ้ามารอดแล้ว บ่หันยังลูกรักทัง ๒ แต่ฐานะที่ใด เจ้าค็ถามเซิ่งนางผู้เปนเมียว่า ภนฺเต ดูรานาง ลูกแห่งราทัง ๒ ไพในที่ใดนิชาหนอ นางค็เคียด ลวดกล่าวคำหิงสาผัวตนว่าดั่งนี้ มขีกา ดูกราพระญาแมงพู่ ตัวอันว่าท่านไพเหล้นชู้กับด้วยสาวหนุ่มทังหลายแต่เช้า ค็บ่คึดต่อลูกทัง ๒ ยามฅ่ำแล้วจิ่งมาแส้งถามหาลูกทัง ๒ นี้เหตุใดชา โพธิสัตเจ้าอันบ่หันยังลูกทัง ๒ แต่ที่ใด โทมนฺโต ด้วยเสโกปโยคะทุกข์ลวดสยบลืมฅิงไพอยู่แลนา ส่วนนางผู้เปนเมียหันผัวตนสยบลืมฅิงไพสันนั้น ค็มีใจอันฟั่งฟ้าวเอาน้ำมาผะผายยังผัวแห่งตนหั้นแล
บ่นานเท่าใด มหาสัตเจ้าค็ได้สติสรมฅืนมาดีแล้ว จิ่งถามหาลูกรักทัง ๒ เซิ่งนางผุ้เปนเมียว่า ดูราเจ้าลูกรักแห่งราทัง ๒ ไพในที่ใดชาว่าอั้น เมื่อนั้น นางผู้เปนเมียจิ่งไพนำเอาลูกแก้วทัง ๒ มาหาโพธิสัตเจ้าตนเปนผัวหั้นแล
ในเมื่อโพธิสัตเจ้าเกิดมาเปนพระญาเวสสันตระ แลหื้อกุมมารทัง ๒ เปนทานแก่ชูชกะพราหมณ์แล บ่กล่าวแก่นางแต่ยามเช้า พ้อยกล่าวพรางรอยว่านางไพเหล้นชู้จากคูพี่แลนาว่าอั้น นางมทรียินโสกทุกข์ลวดสยบท่าวลืมฅิงไพทังอยืนนั้น พระญาเวสสันตระยินรัก จิ่งเอาน้ำต้นคันทีมาหดหล่อตนนางมทรีวันนั้น คือด้วยกัมม์วิบากอันนางได้กะทำมาแต่ปุพพชาติอันเปนแล้ว แต่พายหลังนั้นค็มีแล
<วิบากแห่งสองกุมารที่ถูกพราหมณ์ชูชกะทุบตี>
โยโนโตปสุมฺภติ คำปุสสะพ้อยมีในบทว่ากุมมารทัง ๒ เปนขัตติยชาตเชื้ออันใหย่แล พราหมณ์พ้อยมาบุบตีนด้วยวิบากสันนั้นอันใดชาแท้แล
ในชาติอตีตชาต ๑ เมื่อก่อนวันนั้น กุมมารทัง ๒ ได้เกิดเปนจ่าเลี้ยงงัว เสฎฐีค็หื้อกุมมารทัง ๒ ไพกินจ้างเลี้ยงงัวเสฏฐีผู้ ๑ นานประหมานว่าสิบ ๕ วัน ค็จิ่งหื้อผ้าดอกฅำแลฅนแลผืนแก่กุมมารทัง ๒ หั้นแล เทฺวกุมาโร อันว่ากุมมารทัง ๒ คันว่าได้ผ้าแล้วค็ฅืนมาสู่บ้านแห่งตน ค็มาประสบพบยังเจ้าภิกขุตน ๑ ในระแวกหนทางอันนั้น โจรหากครุบเอายังผ้าแห่งตนพอเสี้ยง หาผ้าอันจักนุ่งบ่ได้ดั่งอั้น กุมมารทัง ๒ ลวดเอาผ้าดอกฅำ ๒ ผืนนั้นหื้อเปนทานแก่เจ้าภิกขุตนนั้น ด้วยใจใสสัทธาอันยินดีในเจ้าภิกขุตนนั้นหั้นแล ด้วยเตชะผละบุญอันนั้นกุมมารทัง ๒ วันนั้น เพื่อมาหื้อมีรูปอันงามมากนัก ค็เหตุอันได้หื้อผ้าดอกฅำเปนทานแก่เจ้าภิกขุตนทรงสีลอันบัวริสุทธิ์ดีนัก เมื่อก่อนนั้นแล
ส่วนว่างัวตัวนั้น ค็ได้มาเกิดเปนพราหมณ์ลวดได้ไพขอเอากุมมารน้อยทัง ๒ พี่น้องเซิ่งพระญาเวสสันตระตนพ่อได้ ลวดนำเอามา พราหมณ์ค็บ่ขุณณาลวดบุบตีไพไจ้ๆ ที่สุกค็สุกเปนหนอง ที่พองค็พองเปนเลือด บ่รู้แห้งเหือดสักยามสันนี้แล เหตุวิบากอันเจ้าทัง ๒ พี่น้องได้กะทำด้วยบุญแลกัมม์อันได้เอาน้ำแลหย้ามาหื้องัวตัวนั้นกินแล้ว แก้ปล่อยเสียเมื่อกลางฅืนนั้น เทวดาจิ่งมาแก้ยังบ่วงค้องเสียแล้ว ค็หื้อกินยังเข้าน้ำโภชนะอาหารอันเปนทิพ แล้วค็หื้อนอนเหนืออาสสนา อันเปนทิพพ์หั้นแลนา
กัมม์วิบากอันพราหมณ์รีบถีบจำไพกัน บ่ยั้งตราบเท่ารอดสิบ ๕ วัน จิ่งมารอดมาเถิงพระญาสัญไชยตนเปนปู่เจ้า ค็จิ่งจักไพเอากุมมารทัง ๒ วันนั้นแลนา ด้วยกัมม์วิบากอันเจ้าทัง ๒ ได้บุบตีงัวไพบ่ได้กินหย้าแลน้ำด้วยดีนั้นแล คุณอันกินจ้างท่านนั้น บ่พอกุ้มค่าผ้าดอกฅำเท่านั้น อันเสฏฐีหากดค่าไว้เปนค่าเลี้ยงงัวนั้น วิบากอันนั้นหากนำมาตอบเจ้าทัง ๒ พี่น้อง พระญาตนพ่อลวดกดค่าเจ้าทัง ๒ พี่น้อง ค็เพื่อใจบ่เสมอเสฏฐีวันนั้น เหตุค่าผ้าดอกฅำบ่กุ้มท่านเสฏฐีแล เหตุดั่งอั้น ปุคคละยิงชายทังหลายเกิดมาในโลกนี้ กะทำบาปแลบุญคุณและโทษเทียมกัน เหตุบาปและบุญมีสันนี้แล
<วิบากแห่งบุรุษโทษ ๑๗ ประการของพราหมณ์ชูชกะ>
ประการ ๑ เล่า ส่วนว่าชูชกะพราหมณ์ผู้ประกอบด้วยปุริสโทษ ๑๗ ประการ คือว่ามีตนอันหดหย่อทุกสันนั้น เหตุใดชา
หิ ด้วยมีแท้แล ในกาละฅาบ ๑ วันนั้น ชูชกะพราหมณ์ได้เกิดเปนมานวะผู้ ๑ เมื่อก่อนมันค็ได้สุบเกิบตีนเข้าไพในอารามแห่งพระปัจเจกเจ้าตนที่สังฆะ คันว่ามันจุติตายจากชาติอันนั้นแล ท่วนเทียวไพมาในวัฏฏะสงสารหลายชาต ปางเมื่อได้เกิดเปนชูชกะพราหมณ์นี้ ลวดมีตนอันหดหย่อนั้น ค็ด้วยกัมม์วิบากอันสุบสอดเกิบเข้าในอารามพระปัจเจกเจ้านั้นแล
ประการ ๑ ชูชกะพราหมณ์มีเล็บอันเน่าสันนั้น เหตุใดนั้นชาแท้แล
ชูชกะพราหมณ์นี้ เกิดมาในชาติอัน ๑ เมื่อก่อนวันนั้น มันค็ได้เข้าสู่อารามพระปัจเจกเจ้าตน ๑ มันค็ได้อยาดปาดเล็บตีนเสียในวัดวาอารามนี้ มันได้เกิดมาลวดมีเล็บตีนเล็บมืออันช้ำอันเน่าเพื่ออั้นแล
ประการ ๑ ชูชกะพราหมณ์ลวดมีริมปากพายบนยามลงปกพายลุ่ม มีเขี้ยวอันยาวพ้นริมปากเปนเขี้ยวสุกอรปลานั้น เหตุใดชาแท้แล
ประการ ๑ พราหมณ์ผู้นี้มันได้เกิดในชาติ ๑ เมื่อก่อนมันค็ได้งอยปากยี่เขี้ยวร่อพระปัจเจกเจ้าตน ๑ วันนั้น มันได้เกิดมาเปนพราหมณ์นี้ ลวดมีริมปากพายบนยามลงปกพายลุ่มแล มีริมเขี้ยวเปนดั่งสุกอรปลานั้น ค็ด้วยกัมม์วิบากอันได้งับปากแลยี่เขี้ยวร่อพระปัจเจกเจ้าวันนั้นแล
ประการ ๑ ชูชกะพราหมณ์มีหลังค็คดมีตาค็บ่เสมอกัน กล้ำ ๑ น้อย กล้ำ ๑ ใหย่ สันนั้นพ้อยเปนเหตุเยื่องใดชาแท้แล
พราหมณ์ผู้นี้เมื่อก่อนมันได้หลิ่วตาแล ก่งหลังร่อพระปัจเจกเจ้าตน ๑ เมื่อก่อนมันได้เกิดมาในชาติอันใด อันใดค็ดีตราบอันได้เกิดมาเปนชูชกะพราหมณ์นี้ ลวดมีหลังค็คดมีตาค็น้อยใหย่บ่เสมอกันด้วยกัมม์วิบากเยื่องนั้นแลนา
ประการ ๑ พราหมณ์มีหนวดอันแดงเปนดั่งฝอยทองนั้น เปนอันผางร้อย มีตนอันเตมไพด้วยปานดำปานแดงสั้นนั้น ด้วยกัมม์วิบากอันใดชา
พราหมณ์ผู้นี้เมื่อก่อนได้เอาเลือดแลอยางไพลวาดทายังฝาวิหาร แลวัดวาอาราม กุฎีแลได้หลกหนวดขนหลักเรี่ยในข่วงแก้วทัง ๓ ประการเมื่อก่อนแล ปางเมื่อเกิดมาเปนชูชกะนี้ ลวดมีตนเตมไพด้วยปานดำปานแดงติดกัมม์วิบากเยื่องนั้นแล
ประการ ๑ เมื่อชูชกะพราหมณ์ย่างเทียวไพ มีแฅ่งขาลั่นก้ดกัดมีตาค็เหลือกเหลื้อมเปนดั่งตาแมวปล่านั้น ด้วยวิบากเยื่องใดนั้นชา
ปุคคละเพิงแก้ว่าดั่งนี้ ชูชกะพราหมณ์ในชาติก่อนวันนั้น ค็ได้เปนมานวะผู้ ๑ เข้าไพสู่อารามพระปัจเจกเจ้าตน ๑ ในกาละเมื่อฅนทังหลายยังนั่งอยู่ฟังธัมม์นั้น มันค็นั่งอยู่ที่ ๑ เพื่อจักฟังธัมม์ในสำนักพระปัจเจกเจ้าตนนั้น กับด้วยฅนทังหลายดั่งอั้น มันค็เอยียดยังแฅ่งขาแห่งมันยาม ๑ แล้วค็ซ้ำเอยียดไพซ่องหน้าแห่งพระปัจเจก ๓ ตน มันค็เหลือกตาร่อพระปัจเจกแล คันมันจุติตายจากภาวะอันนั้นแล้ว ค็ได้เกิดมาในกำเนิดหลายที ปางเมื่อเปนชูชกะพราหมณ์นี้ ลวดมีขาอันยาว ย่างไพลั่นกะกัดกะกาด ย่างเทียวไพนั้นแลมีหนวดค็แดงเปนดั่งฝอยทองนั้น ค็ด้วยกัมม์วิบากอันได้เอยียดแฅ่งขาไพซ่องหน้าพระปัจเจกเจ้านั้นแล ได้หลกหนวดเสียในวัดวาอารามแห่งพระปัจเจกเจ้า ๓ ตน โพธิสัตเจ้าเมื่อเทสนาธัมม์ค็มีดั่งนี้แล
กรียาอันสำแดงยังกัมม์วิบากแห่งชูชกะพราหมณ์อันนี้ ออกในมหาเวสสันตระเทพพัปปพีค็มีด้วยประการดั่งกล่าวมานี้แล
<วิบากเหตุที่นางมทรีถูกพระญาเวสสันตระแม้ให้ทานแก่อินทาสกพราหมณ์>
อถ ประการ ๑ ปุคคละยิงชายทังหลายจักโจทนาถามว่า โพธิสัตเจ้าแห่งเราได้เปนรสีตน ๑ ชื่อ สุเมธ รสีเจ้า ค็กะทำตนหื้อเปนขัวแก่พระพุทธเจ้า ตนชื่อว่าทีปังกระ ไต่เทียวไพเมื่อก่อนวันนั้น เจ้าค็ปราถนาเปนพระตน ๑ ชื่อว่าโคตมะยามนั้น พระพุทธเจ้าทีปังกระ ค็ได้ทำนายว่าจักได้เปนพระตน ๑ ว่าอั้น ยามนั้น นางมทรีค็ได้เกิดมาเปนนางกุมมารีผู้ ๑ แล ส่วนว่านางกุมมารีผู้นั้นค็ได้เอาดอกนีลลุบลปูชาพระทีปังกระเจ้า แล้วลวดปราถนา ด้วยเตชะบุญกุสลอันขาได้หื้อดอกนีลลุบลเปนทานนี้ จุ่งหื้อข้าได้บำเริญอุปปัฏฐากยังเจ้าสุเมธปัณฑิตตรสีพุทธังกูลตน ๑ ทุกชาติตราบต่อเท่าเถิงนิพพานนั้นเทิอะว่าอั้น ตั้งแรกกาลนั้น กุมมารีลวดได้เกิดมากับตามโพธิสัตเจ้าทุกชาติค็มีวันนั้นแล
ยังมีในกาละฅาบ ๑ โพธิสัตเจ้าแห่งเรา ได้เปนปลาตัว ๑ นางค็ได้มาเกิดเปนนกยางขวักตัว ๑ เล่าหั้นแล ยังมีแม่นกยางตัวนั้น ค็ไพแสวงหากินอาหารฝั่งน้ำที่นั้นเมื่อดั่งอั้น โพธิสัตเจ้าคือว่าปลาตัวนั้น ค็เตมมาฝากที่นั้น ค็ได้หันแม่นกยางตัวนั้นยามเดียว ๑ ลวดบังเกิดยังฅวามอันรักเซิ่งกันไพมามากนัก ด้วยบุญเก่าอันเจ้าทัง ๒ หากได้หอมเหียบชาแต่ปุพพชาติก่อนวันนั้นแล
ตสฺสมิํ ขเณ ในขณะบัดนั้น ยังมีเสือโคร่งตัว ๑ เปนอันอยากอาหารมากนัก ค็ออกมาจากปล่าที่นั้น เพื่อจักแอ่วแสวงหากินอาหาร คันว่ารอดมาเถิงในที่นั้นแล ในกาละนั้น พระญาปลาดุกแลนกยางตัวนั้น ประกอบด้วยสัทธา ค็พร้อมเพียงกันเปนอัน ๑ อันเดียวแล้ว ค็ลวดสละหื้อยังตนเปนทานแก่เสือตัวนั้นกิน ค็มีหั้นแล
คันว่าขาทัง ๒ ตายจากอัตตภาวะนั้น ค็ได้เกิดในเทวโลกค็มีหัวใจเปนอันพร้อมเพียงกันเปนคำ ๑ คำเดียวกันมากนักหั้นแล เหตุดั่งอั้น พระญาเวสสันตระหื้อนางมทรีเปนทานแก่อินทาสกพราหมณ์วันนั้น ค็ลวดหาความเคียดหื้อโพธิสัตเจ้าบ่ได้เพื่ออั้นแล
<วิบากที่พระเวสสันตระตกใจเสียงริพลโยธาของพระญาสัญไชย แล้วพานางมทรีวิ่งหนีขึ้นบนดอย>
ประการ ๑ พระญาเวสสันตระตนนั้นแล เทียรย่อมมีเตชอานุภาพมากนัก ค็บ่เขงขามซะท้านอย้านกลัวสักหน่อยแล ในเมื่อเจ้าได้ยินเสียงริพลโยธาทังหลาย และได้ยินเสียงช้างแส่นซะท้านมล้าค็หิแหร่น พร้อมเสียงกงรถค็ปรากฎหั้นมาสันนั้น ค็สะดุ้งตกใจกลัว มีตนอันสั่นระสาย แล้วเอาราชมทรีขึ้นสู่จอมดอย เพราะด้วยเหตุสันใดชา
กริดังจักรู้มานี้ ยังมีในกาละฅาบ ๑ วันนั้น พระญาเวสสันตระ ค็ได้เกิดเปนควาญช้างขี่ฅอช้าง ขับช้างไพหั้นแล ในเมื่อเจ้าขี่ช้างไพดั่งอั้น ยังมีลูกสิกข์พระเจ้าตน ๑ ค็เลียบตีนดอย มาพบฅวาญช้างผู้นั้นหั้นแล ในกาละเมื่อฅวาญช้างแลขี่ฅอช้างไพดั่งอั้น ค็หันยังเข้าสรมตนนั้น ค็ลงจากฅอช้างแล้ว ค็แต่งอุบายหื้อช้างแส่นหั้นแล ในกาละเมื่อช้างแส่นดั่งอั้น สรมตนนั้นค็แล่นขึ้นสู่จอมดอย ค็มีตนอันสั่นระสายมากนัก ด้วยกัมม์วิบากเยิ่งนั้นสยองตอบฅอบเจ้า มีหัวใจอันซะท้านอย้านกลัวมากนัก ค็เปนดั่งสรมกลัวนั้นแล
<เหตุที่ชาวเมืองตกแต่งทางต้อนรับพระเวสสันตระเข้าเมืองอย่างดี>
ประการ ๑ เมื่อพระญาตนพ่อไปราทธนาด้วยเสตตฉัตร แลเหล้นมโหสรพในห้องท้องปล่าหิมพานต์ นานประหมานได้เดือน ๑ แล้ว ค็มาแปลงยังหนทางกว้างแลลุบรายด้วยซายอันขาวแลงาม ได้ ๘ อุสุภคณนา ประดับด้วยต้นกล้วยต้นอ้อย ช่อน้อยทุงไชยทังหลาย ด้วยเตชะบุญแต่ชาติหลังมาเมื่อก่อนแล
ปางเมื่อเจ้าได้เกิดเปนพระญาผู้ ๑ อยู่ในเมืองตักกสิลา วันนั้นค็มีลูกชายผู้ ๑ ประกอบด้วยทางบุญ แลกุมมารผู้นั้นค็สั่งอำลาพ่อตนแล้ว ค็ไพเมืองพาราณสี ค็ไพสู่ปล่าอิสิปัตตนมิคคทาพุ้นแล วันนั้นค็กะทำบวชเปนสรมตน ๑ กะทำเมตตาภาวนา บ่นานเท่าใด ค็จุติตายไพแล้วในเมื่อสรมตนนั้นตายไพ ค็ได้เอาตนไพเกิดชั้นฟ้าส่วนเทวโลกพุ้นแล เยชนาอันว่าฅนทังหลาย ค็มาแต่งแปลงยังเจติยะไว้ไหว้แลปูชาหั้นแล
อถ ในกาละนั้น พระญาผู้เปนพ่อค็มีใจมักใคร่หันหน้าลูกแห่งตน ค็ไพด้วยหนทางค็ไพรอดไพเถิงเมืองที่นั้นแท้แล เมื่อพระญาผู้นั้นไพถามหาลูกแห่งตนดั่งอั้น อันว่าฅนทังหลายค็มากล่าวว่า ลูกแห่งเจ้าค็ตายไพแล้วแล ตูข้าทังหลายค็มาเอาดูกมาแต่งแปลงยังเจติยะหลัง ๑ ไว้หนี้แล ว่าอั้น ในเมื่อพระญาผู้เปนพ่อรู้ว่าลูกตนตายแล้ว ค็กะทำปทักขิณะ ๓ รอบ แล้วค็ไหว้นบน้อมอยำแยงแล้ว ค็มาเร่รายผะผายด้วยซายแลเข้าตอกดอกไม้มาปูชาแล้ว ค็เอาผ้าสะไบแห่งตนแปลงช่อแลทุงปูชารอดทิสะทัง ๘ แล้ว ค็ด้วยเตชะบุญเยื่องนั้นเจ้าจิ่งจักได้ไต่เทียวไพด้วยหนทางอันท้าวพระญาทังหลายหากแต่งแปลง แต่ห้องท้องเขาวงกฏตราบต่อเท้ารอดเวียงเชตุตตนคอร แล้วฅนทังหลายค็กวัดแกว่งผ้าปูชามากนัก ค็ด้วยเตชะบุญเยื่องนั้น อันได้เอาผ้าสะไบแห่งตนออกกลางตางช่อน้อยแลทุงไชยกั้งกางปูชายังเจติยะหลังนั้น แลกวาดเผี้ยวข่วงเจติยะนั้นค็มีสันนี้แล
อันว่าทุกข์สุขทังมวลค็เปนดั่งร่มแลเงาไพเทียมเนื้อเทียมตนตัวนั้นแล[3]
เหตุดั่งอั้น ปุคคละยิงชายทังหลายจักปราถนาเอาสุข ๓ ประการอันมีในเมืองฟ้า และเมืองฅน มีมหานิพพานเปนที่แล้ว จุ่งจักชวนกันรักสาสีลฟังธัมม์ เมตตา ภาวนา ไพตามธัมมเทสนาสัพพัญญูพระพุทธเจ้า ด้วยครพอยำแยง เอากันสอนใจ ค็หากจักได้เถิงสุข ๓ ประการ มีนิพพานเปนยอดบ่อย่าชะแล
กรียาสังวัณณาแก้ไขบุญสมพารและกัมม์วิบากแห่งพระญาเวสสันตระ แลนางมทรี เจ้าชาลีสรียุวราช แลนางน้อยนาฏกัญหา ตามอันออกในมหาติกากุรมากล่าวหื้อแจ้งด้วยสังไขยไนยะอันหย้ออันแฅวบ ค็สมเร็จสระเด็จบัวระมวลควรเท่านี้ก่อนแลฯ
[1] ใช้ข้อความของฉบับวัดสันริมปิง ในชื่อโวหารมหาวิบากพระยาเวสสันตระ เติมลงไปในครบถ้วน
[2] ใช้ข้อความของฉบับวัดสันริมปิง ในชื่อโวหารมหาวิบากพระยาเวสสันตระ ส่วน ต้นฉบับวัดข่วงสิงห์นี้ เขียนไว้ว่า “ทธุละเสียเงินกึดนั้น”
[3] ตั้งแต่ "วิบากที่พระเวสสันตระตกใจเสียงริพลโยธาของพระญาสัญไชย แล้วพานางมทรีวิ่งหนีขึ้นบนดอย" มาถึงจุดนี้ ใช้ข้อความของฉบับวัดสันริมปิง ในชื่อโวหารมหาวิบากพระยาเวสสันตระ ตั้งแต่วิบากที่พระเวสสันตระตกใจเสียงริพลโยาของพระญาสัญไชย แล้วพานางมทรีวิ่งหนีขึ้นบนดอย มาถึงจุดนี้